In nogal wat oudere literatuur wordt de “uitvinding” van de beiaard toegeschreven aan “eenen sot van Aelst”… Het zal wel anders gegaan zijn maar hoe de beiaard - in Vlaanderen dan nog wel - is ontstaan blijft onduidelijk. Een aantal citaten in archieven kunnen ons helpen bij een beeldvorming.

Tegen het eind van de 15de eeuw was het muzikaal gebruik van klokken voor de tijdsaanduiding vrij algemeen verspreid. Een speeltrommel bediende een reeks kleine klokjes die een melodie konden laten horen vóór een aankomende uur- of half uurslag. Het beieren op klokken was ook zeer verspreid. Tegen het einde van die eeuw waren er blijkbaar enkele klokkenspelers die de aandacht wekten. In “Die excellente Cronike van Vlaenderen” (1531) schreef Anthonis de Roovere over Jan Van Bevere, klokkenluider in Duinkerke (F) in 1478: “… dat hij op syne clocken speilde alle maniere van ghestelde liedekins, ende alle hymnen, ende sequencien, Kyrieleyson, ende alle kerckelicke sanghen . Twelcke men daer te voren noeyt ghehoort en hadden, ende was een grote nyeuwicheyt, ter eeren van Gode …” Of Van Beveren virtuositeit ontwikkelde bij het beieren op zijn klokken of hiervoor al een klavier gebruikte is niet duidelijk. Iets later speelt een zekere Eliseus alderhande liedekens en choorsanck op de klokken in Antwerpen (1481) en een jaar later begonst men te spelen op clocken aldaer doende die seel met stocken. Gebruikte Eliseus een klavier om de klokken te bespelen? Moeilijk te achterhalen.

In Oudenaarde werkte Jan Van Spierre sinds de eeuwwisseling aan het klokkenspel. Hij breidde het aantal klokken uit en maakte een speeltrommel die op het uur “Salve Regina” liet horen en op het half uur “Peccatores”. In 1510 plaatste hij een clavier in torrekin om te beyaerdene. Dit is de oudst bestaande duidelijke verwijzing naar het bestaan van een beiaardklavier.

Een document van de stad Ath (Henegouwen) geeft aan dat er in 1520 een klavier werd aangesloten aan de plaatselijke beiaard.

Tussen 1546 en 1549 betaalde de Stad Kortrijk den clocludere van twee reysen te commen prouvene de clocken, ende voor de clavieren, de pedalen ende ketenen te leverene... Rond het midden van de 16de eeuw was het beiaardklavier - met manuaal en pedaal - dus compleet. Sindsdien veranderden de basisprincipes van het beiaardspel nog maar weinig. Jef Denyn (Mechelen, 1862-1941) realiseerde een eerste belangrijke standaardisatie van het klavier. Het duurde dus meer dan 400 jaar vooraleer enige uniformiteit in de afstanden tussen de toetsen, de lengte van de toetsen, de verhouding tot het pedaal werden gerealiseerd: een ontzettend belangrijke realisatie die het uitwisselen van beiaardiers en het organiseren van concerten enorm heeft vooruit geholpen. Het “Mechelse” standaardklavier werd in 1983 opgevolgd door het Noord-Europees standaardklavier dat een tegelpool kreeg met het Amerikaanse standaardklavier. Pas vorig jaar werd door de Beiaard Wereld Federatie een voorstel voor een wereldstandaard goedgekeurd.

Frank Deleu

---

• 1478: over Jan van Bevere, klokkenluider in Duinkerke (F): … dey welcke op syne clocken speilde alle maniere van ghestelde liedekins, ende alle hymnen, ende sequencien, Kyrieleyson, ende alle kerckelicke sanghen . Twelcke men daer te voren noeyt ghehoort en hadden, ende was een grote nyeuwicheyt, ter eeren van Gode …” (Anthonis de Roovere in “Die excellente Cronike van Vlaenderen” (1531)
  nog niet duidelijk of van Bevere de klokken van het automatisch spel bespeelde middels een klavier…
• 1481: Eliseus speelt in de St.-Michielsabdij te Antwerpen alderhande liedekens en choorsanck op de klokken en een jaar later begonst men te spelen op clocken alder donde tyecken die seel wel soecken (“aldaer doende die seel met stocken”?).
  ook hier geen duidelijkheid of de klokjes bespeeld werden via een klavier…
• 1510: Jan Van Spierre breidt het aantal klokken uit, maakt een speeltrommel die op het uur “Salve Regina” laat horen en op het half uur “Peccatores”. Hij plaatst een clavier in torrekin om te beyaerdene.
  oudste duidelijke vermelding van het bestaan van een beiaardklavier.
• 1520: klavier in Ath / 1528: klavier in Haarlem / 1530: klavier in Hasselt
• 1546: Den clocludere van Kortrijk wordt betaald om de klokken te controleren ende voor de clavieren, de pedalen ende ketenen te leverene...
  eerste vermelding van het bestaan van een pedaal?
• 1550: Zierikzee: oudste nog bestaande beiaard van Pieter Van den Gheyn
  
  
• Ca. 1930: Mechels standaardklavier van Jef Denyn
  
  
• 1983: Noord-Europees Standaardklavier
  
  
• 2008: Wereldstandaardklavier (voorstel Gdansk, 2006) aanvaard in Groningen als alternatief voor het Noord-Europees en het Amerikaans standaardklavier